Bahçenin ortasında bir sabah beliren küçük toprak yığını, çoğu insan için bir sorun işaretidir. Oysa o yığın, yeraltında sürdürülen son derece düzenli bir yaşamın yalnızca atık ürünüdür. Köstebek, ömrünün neredeyse tamamını karanlıkta, kendi kazdığı tünel ağının içinde geçirir. Toprağın altındaki bu hayat, yüzeyde yaşamaya göre bambaşka kurallar dayatır ve köstebeğin bedeni bu kurallara göre baştan aşağı yeniden tasarlanmış gibidir.

Kazmak için kurulmuş bir beden

Köstebeğin ön ayakları vücuduna göre orantısız derecede geniştir ve avuç içleri dışa dönük durur. Bu ayaklar kürek gibi çalışır; hayvan toprağı yana doğru iter ve gövdesini açtığı boşluğa sokar. Omuz kemikleri ve göğüs kafesi bu itme kuvvetini karşılayacak biçimde güçlendirilmiştir. Boynu neredeyse yoktur, çünkü kafa doğrudan gövdeye bağlandığında güç kaybı azalır.

Tüyleri de sıra dışıdır. Çoğu memelide kıllar belirli bir yöne yatar; köstebekte ise tüyler dik durur ve her yöne kolayca yatabilir. Bu sayede hayvan dar bir tünelde geri geri hareket ettiğinde tüyleri ters dönmez ve toprak kürküne takılmaz. Aynı özellik tüylerin temiz kalmasını da sağlar.

Gözleri son derece küçüktür ve çoğu türde deriyle kaplıdır. Karanlık bir tünelde görmenin bir değeri yoktur; bu yüzden yatırım başka duyulara kaydırılmıştır. Burun bölgesi ve bıyıklar dokunmaya karşı olağanüstü duyarlıdır. Köstebek dünyayı esas olarak dokunarak ve titreşim algılayarak okur.

Havasız kalmadan yaşamak

Yeraltının en ciddi sorunu havadır. Kapalı tünellerde karbondioksit birikir ve oksijen oranı yüzeydekinin altına düşer. Köstebeğin kanı bu koşullara uyum sağlamıştır; oksijeni daha sıkı tutan bir kan yapısı sayesinde düşük oksijenli ortamda çalışmayı sürdürebilir. Karbondioksite karşı toleransı da yüksektir.

Tünel ağının kendisi de bir havalandırma sistemi gibi çalışır. Farklı derinliklerdeki galeriler ve yüzeye açılan noktalar arasında sıcaklık farkı oluştuğunda, hava yavaş bir akıntıyla dolaşır. Bu yüzden köstebek yuvası rastgele kazılmış bir delik yığını değil, belirli bir düzene göre kurulmuş bir yapıdır.

Tünel bir tuzaktır

Köstebeğin beslenme yöntemi, tünellerin asıl amacını açıklar. Bu hayvan avını kovalamaz; tünellerini düzenli olarak dolaşır ve galerilerin duvarından içeri düşen solucanları, böcek larvalarını toplar. Yani tünel ağı bir yol değil, uzun ve pasif bir tuzaktır. Hayvan devriyesini aksatmaz, çünkü tünelde biriken av hızla kaçabilir.

Metabolizması yüksek olduğu için sık beslenmek zorundadır ve uzun süre aç kalamaz. Bol av bulduğunda solucanları depoladığı bilinir; bazı türler yakaladığı solucanın hareket yeteneğini kısıtlayarak canlı bir kilerde biriktirir. Bu davranış, kesintili av akışına karşı geliştirilmiş bir güvenlik payıdır.

Toprağa yaptığı iş

Bahçe sahipleri için köstebek çoğu zaman istenmeyen bir konuktur; oysa toprak açısından etkisi büyük ölçüde olumludur. Kazı faaliyeti toprağı havalandırır, sıkışmayı azaltır ve suyun daha derine sızmasını kolaylaştırır. Alt katmanlardaki mineral bakımından zengin toprağı yüzeye taşır. Beslendiği larvaların önemli bölümü bitki köklerine zarar veren türlerdir.

Bitkilerde görülen zarar genellikle doğrudan köstebekten değil, tünel kazısı sırasında köklerin altındaki toprağın boşalmasından kaynaklanır. Kök boşlukta kalır ve bitki susuzluk belirtisi gösterir. Toprak yığınlarının yayılıp bastırılması ve sulamanın düzenlenmesi çoğu durumda sorunu çözer.

Yeraltındaki komşuları

Köstebek yeraltının tek sakini değildir. Tarla fareleri onun terk ettiği tünelleri kullanır ve bitki köklerini kemirdiği için asıl zararı çoğu zaman bu misafirler verir. Kör fare, körlüğüne rağmen köstebekle akraba değildir; bitkiyle beslenen ayrı bir kemirgendir ve benzer yaşam biçimi bağımsız olarak ortaya çıkmıştır. Farklı soylardan gelen hayvanların aynı ortamda benzer bedensel çözümler geliştirmesi, evrimin en dikkat çekici tekrarlarından biridir.

Karanlık, dar ve havasız bir ortam çoğu canlı için elverişsizdir. Köstebek bu elverişsizliği bir avantaja çevirmiştir: yeraltında yırtıcı azdır, sıcaklık kararlıdır ve besin, kendi ayağıyla tünele düşer. Bahçedeki toprak yığını, aslında bu sessiz düzenin yüzeye vurmuş küçük bir izidir.